اکمل شہزاد گھمن

اسلام آباد، راجدھانی کھیتر، پاکستان

'پرچھاواں' اک دلیرانا ناول ہے جو 1980 ویاں دے اک پنجابی پنڈ دے پچھوکڑ اُتے آدھارت ہے۔ ایہہ جنرل ضیاءالحق دے 'اسلامی کرن' دے پروجیکٹ ادھین سمچے راشٹر وچ آئے وڈے اُتھل پتھل والے بدلاء نوں باخوبی پیش کردا ہے۔ اس دے سرلیکھ وچ اک تکھا وینگ چھپیا ہے: جنرل دے ناں دا ارتھ ہے 'روشنی'،سچ دی روشنی ،پر گھمن سانوں اس دے پچھے لکیا دھوکھا دکھاؤندا ہے۔ جنرل دیاں اکھاں سدھیاں نہیں ٹکدیاں، جویں کہ پنڈ دے بھنڈ (منورنجن کرن والے کلاکار) وی اشارہ کردے ہن۔ ایہہ اک بالکل صحیح چترن ہے: اک اجیہا آدمی جو راشٹر دے نیتک چرتر نوں 'سدھا' کرن 'تے تلُیا ہویا ہے، پر خود سدھا نہیں دیکھ سکدا۔ گھمن دوارا چنُیا گیا ساہتک روپ چھوٹےچھوٹے اتے وکھرے گھٹناکرماں والے ادھیائے،پہلی نظرے بہت سادھارن جاپدا ہے۔ ہر گھٹناکرم صرف پنڈ دے جیون دیاں چھوٹیاں موٹیاں ستھانک گھٹناواں نوں درساؤندا پرتیت ہندا ہے۔ پر جیوں جیوں ایہہ ٹکڑے اکٹھے ہندے ہن، ایہہ اک اجیہے سماج دی بھیانک تصویر بن جاندے ہن جو اندروں اندر ٹٹّ رہیا ہے۔

گھمن دی شیلی بالکل ڈھکویں ہے: سپشٹ، سہج اتے ہاس رس نال بھرپور۔ وارتک پرواہمئی اتے سادگی بھرپور ہے؛ ایہہ پاٹھک اُتے ایہہ محسوس کرن لئی کدے وی دباء نہیں پاؤندی کہ اسنوں کیہ محسوس کرنا چاہیدا ہے۔ پنڈ خود اک پاتر بن جاندا ہے—صرف اک پچھوکڑ نہیں، سگوں اپنی یادداشت اتے جیون شکتی والی اک جیوند ی جاگدی ہستی۔ ایہہ ضیاء دے دور وچوں بچ نکلدا ہے اتے قائم رہندا ہے۔

'پنجرے وچّ آلھنا' چھوٹیاں کہانیاں دا اک ڈونگھا دھیان کھچن والا سنگریہہ ہے۔ ایہہ کتاب پنجاب دے بدلدے سماجک اتے راجنیتک تانےبانے دی پڑچول کردی ہے، خاص کرکے اسدی ودھدی دھارمک اسہنشیلتا دی۔ بھاوناتمک ایمان داری، ہمدردی اتے تکھی نظر نال، گھمن چھوٹیاں امیداں، خموش ہاراں اتے لچکیلے پن دے ان کیاسے پلاں دے بدلاؤاں وچوں جی رہے لوکاں نوں آواز دیندا ہے۔

سرلیکھ والی کہانی وچّ، اک کبوتر کرائے دے گھر دی چھت 'تے چھڈے اک پرانے پنجرے وچّ آلھنا بناؤن دی کوشش کردا ہے۔ برتانت کار، حالَ وچّ ہی شہر دے کناریاں 'تے اُسر رہے بہت سارے نرجیوَ اینکلیو وچوں اک وچّ تبدیل ہو گیا ہے۔ اوہ اپنی چپّ چپیتی پچھان نال پنچھی دے سنگھرش نوں دیکھدا ہے۔ آنڈھ-گوانڈھ، رہنیوگتا نالوں دکھّ لئی ودھیرے یوجنابدھّ بنائے گئے ہن۔ اتھے سجاوٹی، غیرمول رُکھ لگائے گئے ہن جیہڑے چھاں دین لئی بہت نازک، پر الرجی پیدا کرن لئی کافی شکتی شالی ہن۔ نتیجے وجوں اوہ کلینکاں اتے فارمیسیاں دے کارووار نوں ودھا رہے ہن۔ کبوتر وانگ، برتانت کار وی وستھاپن اتے خموش بے گانگی دوارا آکار دتے گئے جیون دے انوکول ہونا سکھ رہا ہے۔

مسلمان’، سبھ توں پرتویں اتے مہتواکانکھی کہانی، اک عیسائی دھرم پرورتن کرن والے دا پچھا کردی ہے جو اک صوفی درگاہ تے اک رہسوادی وجوں بچدا رہندا ہے۔ اسدی موجودگی ابھر رہے کٹڑپنتھی وچاراں لئی اک چنوتی اتے پرانیاں، سانجھیاں قدراں قیمتاں دی اک خموش یاد دواؤندی ہے۔