ਅਕਮਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ ਘੁੰਮਣ
ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ
‘ਪਰਛਾਵਾਂ’ ਇੱਕ ਦਲੇਰਾਨਾ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜੋ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਜਨਰਲ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ ਦੇ 'ਇਸਲਾਮੀਕਰਨ' ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਧੀਨ ਸਮੁੱਚੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਵੱਡੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਾਲੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ ਛੁਪਿਆ ਹੈ: ਜਨਰਲ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਰੌਸ਼ਨੀ'—ਸੱਚ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ—ਪਰ ਘੁੰਮਣ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਿਆ ਧੋਖਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੇ ਭੰਡ (ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰ) ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਚਿਤਰਨ ਹੈ: ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ 'ਸਿੱਧਾ' ਕਰਨ 'ਤੇ ਤੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਖੁਦ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ। ਘੁੰਮਣ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ—ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਇ—ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਧਾਰਨ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਇਹ ਟੁਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਤਸਵੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਬਿਲਕੁਲ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ: ਸਪੱਸ਼ਟ, ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਹਾਸ-ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਵਾਰਤਕ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਇਹ ਪਾਠਕ 'ਤੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਖੁਦ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਿਛੋਕੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਹਸਤੀ। ਇਹ ਜ਼ਿਆ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
'ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਆਲ੍ਹਣਾ' ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਧਿਆਨ ਖਿਚਣ ਵਾਲਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸਦੀ ਵਧਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ। ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਘੁੰਮਣ ਛੋਟੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ, ਖਮੋਸ਼ ਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲੇਪਨ ਦੇ ਅਣਕਿਆਸੇ ਪਲਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੀ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕਬੂਤਰ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ 'ਤੇ ਛੱਡੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰ, ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਉੱਸਰ ਰਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਰਜੀਵ ਐਨਕਲੇਵ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਚੁੱਪ-ਚੁੱਪੀਤੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਪੰਛੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ, ਰਹਿਣਯੋਗਤਾ ਨਾਲੋਂ ਦਿੱਖ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਜਾਵਟੀ, ਗੈਰ-ਮੂਲ ਰੁੱਖ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਛਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਪਰ ਐਲਰਜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਕਲਿਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਫਾਰਮੇਸੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰੋਵਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ, ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰ ਵੀ ਵਿਸਥਾਪਨ ਅਤੇ ਖਮੋਸ਼ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦੁਆਰਾ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣਾ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।
‘ਮੁਸਲਮਾਨ’, ਸਭ ਤੋਂ ਪਰਤਵੀਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਕਹਾਣੀ, ਇੱਕ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਵਜੋਂ ਬਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ, ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖਮੋਸ਼ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
