ਇਹ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਉੱਘੜਵੀਂ ਕਲਮ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਲੰਬੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਪੰਜੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਗਭਗ ਭਾਰੀ ਬੁਰਾਈ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਬੁਰਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਿਹਤਰ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਹਿਣ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸਥਿਤੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੌਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਜੰਗਲ-1 ਅਤੇ ਜੰਗਲ-2 ਕਹਾਣੀਆਂ ਯੁੱਧ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਿਰਜਦਿਆਂ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਲੜੇ ਜਾਂਦੇ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕੌਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਲੜੇ ਜਾਂਦੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਇਕੋ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਉਰਫ਼ ਪਰਸਰਾਮ ਚੌਕੀਦਾਰ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ।
ਸੰਨ 2018 ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰਮਈ ਚਿੱਤਰਨ ਵਾਲੀ ਸਿਰਲੇਖ ਕਹਾਣੀ ਨੇ ‘ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਉਰਮਿਲਾ ਆਨੰਦ’ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ‘ਡਬੋਲੀਆ’ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਾਸ਼ਾਂ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਡਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕਰੂਰ ਸੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਲਾ ਦਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪੱਖ ਵੀ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਡਬੋਲੀਆ’ ਕਹਾਣੀ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਪੇਸ਼ਾਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਸਬ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਦਰਿਆ ’ਚ ਤਰਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਦੱਸਦਿਆਂ ਲੇਖਕ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਰਥਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਰਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। “ਡਬੋਲੀਆ ਕਹਾਣੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਕਸਬ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੀ ਖੋਜਪੂਰਨ ਕਹਾਣੀ ਆਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।“ ਜਸਪਾਲ ਘਈ, ਸੈਟ੍ਰਲ ਜਿਊਰੀ
ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਤਣਾਓ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਸਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗਹਿਰਾਈ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਏ ਖੇਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਬਰੀਕ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਠਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਵੀਆਂ ਨਕੋਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਜੁਗਤਾਂ ਦਾ ਸਾਰਥਕ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗਹਿਰਾਈ ਅਤੇ ਕਸਬੀ ਬਰੀਕਬੀਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਹਾਸਿਲ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਕ ਵੀ ਹਨ।
“ਗਰੇਵਾਲ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਗਾਹ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਫਲ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਅਧਿਕ ਮੰਗਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਿੰਮਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ‘ਰਹੱਸ’ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾ ਕੇ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਗਲਤ ਗਣਨਾ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਨਤੀਜੇ, ਮਿਓਪੀਆ, ਲਾਲਚ, ਅਤੇ – ਕਈ ਵਾਰ – ਆਮ ਲਾਲਸਾ ਹਨ।”
–ਰਜੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਜਿਊਰ।
